संस्कृति कुनै पनि समाजको पहिचान हो। प्रत्येक राष्ट्रको आफ्नो मौलिक संस्कृति, परम्परा, र मूल्यहरू हुन्छन्। तर, विश्वव्यापीकरणको कारण पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव पूर्वीय राष्ट्रहरूमा गहिरो रूपमा परेको छ।
संस्कृतिमा धनी मुलुकमा पनि यो प्रभाव तीव्र रूपमा देख्न सकिन्छ। एकातिर, आधुनिकता र प्रविधिको कारण पश्चिमी संस्कृतिले केही सकारात्मक परिवर्तनहरू ल्याएको छ भने, अर्कोतर्फ यसले परम्परागत नेपाली संस्कृति, सामाजिक संरचना, परिवार प्रणाली, भाषिक
पहिचान, र नैतिक मूल्यहरूलाई धमिलो बनाउँदै लगेको छ।
नेपालको इतिहास केलाउँदै जाने हो भने ब्रिटिस उपनिवेशवादको प्रभाव प्रत्यक्ष रूपमा नभए पनि अप्रत्यक्ष रूपमा निकै महत्त्वपूर्ण रह्यो। नेपाल कहिल्यै पनि औपचारिक रूपमा ब्रिटिस भारतद्वारा उपनिवेशसित भएन, तर ब्रिटिस साम्राज्यको विस्तारवादी नीति र त्यसको दबाबले नेपालको
राजनीति, अर्थतन्त्र, र समाजमा महत्त्वपूर्ण प्रभाव पारेको थियो। मुलुकी ऐन १९१० वि.सं. (१८५४ ई.सं.) नेपालको पहिलो लिखित कानुनी संहिता हो, जसलाई जङ्ग बहादुर राणाले नेपाल भ्रमण गरेर बेलायत, फ्रान्स, र अन्य युरोपेली मुलुकहरूको कानुनी प्रणालीबाट प्रभावित भई तयार पारेका थिए भन्ने गरिन्छ, उक्त ऐन विभिन्न इतिहासकारका अनुसार मानव न्यायशास्त्र जून वि.स १४३६ मा राजा जयस्थिती मल्लद्वारा लेखिएको थियो सो पुस्तकबाट धेरै प्रभावित भएका थिए भन्ने गरिन्छ ।
यो ऐनले नेपाली समाजमा कानुनी सुधार र सामाजिक विभाजन व्यवस्थापन गर्ने ऐतिहासिक प्रयास रहेको थियो। आज यस लेखमा ब्रिटिस उपनिवेशवादको प्रभाव तथा विशेष गरी पश्चिमी संस्कृतिको विभिन्न दृष्टिकोणबाट पारेको प्रभावको विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेको छु ।
१. पारिवारिक संरचनामा असर
नेपालको परम्परागत परिवार संरचना संयुक्त परिवार प्रणालीमा आधारित थियो। संयुक्त परिवारमा सबै सदस्यहरूबिच आपसी समझदारी, सम्मान, र एकताको भावना हुन्थ्यो। तर, पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावसँगै एकल परिवार प्रणालीको चलन बढ्दै गएको छ। व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको नाममा युवाहरू परिवारबाट टाढिँदै गएका छन्। यो परिवर्तनले पुस्ता अन्तराल बढाएको छ, जसले गर्दा पितृ सत्ता कमजोर हुँदै गएको छ र पारिवारिक सम्बन्धमा दूरी बढेको छ।
२. भाषा र साहित्यमा असर
पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावले नेपाली भाषामा अङ्ग्रेजी शब्दहरूको अत्यधिक प्रयोग बढाएको छ। युवा पुस्ता अङ्ग्रेजी भाषामा बढी आकर्षित हुँदै छ, जसले गर्दा नेपाली भाषा र साहित्यमा गिरावट आएको छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल मिडियाको प्रयोग बढ्दै जाँदा नेपाली लेखन शैली
कमजोर हुँदै गएको छ। साथै, आधुनिक शिक्षा प्रणालीमा अङ्ग्रेजीको उच्च प्रभावले गर्दा नेपाली भाषाको महत्त्व घट्दै गएको छ।
३. पोसाक र जीवनशैलीमा परिवर्तन
पश्चिमी संस्कृतिले नेपाली समाजको पोसाक संस्कृति पनि प्रभावित पारेको छ। पहिला परम्परागत पोसाक जस्तै दौरा-सुरुवाल, गुन्यू-चोलो प्रचलित थिए, तर आजकल पश्चिमी लुगा (जिन्स, टी-शर्ट, स्कर्ट, आदि) बढी लोकप्रिय भएका छन्। जीवनशैलीमा पनि आधुनिक प्रवृत्तिहरू (जस्तै फास्ट फुड संस्कृतिको विकास, नाइट क्लब संस्कृतिको विस्तार, र विलासितापूर्ण जीवनशैली) हाबी हुँदै गएका छन्। यसले नेपाली समाजमा देखिने सादगीपनलाई कमजोर बनाएको छ।
४. सांस्कृतिक परम्परामा ह्रास
नेपालमा विभिन्न जातजाति, धर्म, र संस्कृतिहरू समेटिएका छन्। दसैँ, तिहार, तीज, माघे सङ्क्रान्ति जस्ता पर्वहरू नेपाली समाजको अभिन्न अङ्ग हुन्। तर, पश्चिमी प्रभावको कारणले क्रिसमस, ह्यालोविन, भ्यालेन्टाइन डेका नाममा विदेशी पर्वहरू मनाउने चलन बढ्दै गएको छ। युवा पुस्ताले
आफ्ना मौलिक चाडपर्वहरू बिर्सिँदै गएका छन्, जसले नेपाली संस्कृतिको मौलिकता गुम्ने खतरा बढाएको छ।
५. नैतिक मूल्य र सामाजिक संरचनामा गिरावट
पश्चिमी संस्कृतिले व्यक्तिवादी सोचलाई प्रवर्द्धन गरेको छ, जसले गर्दा नेपाली समाजमा रहेका परम्परागत नैतिक मूल्यहरू कमजोर हुँदै गएका छन्। पहिलेको जस्तो सामूहिकता, आत्मीयता, र सहयोग भाव अहिले क्रमशः कम हुँदै गएको छ। खुला सम्बन्ध, एकल विवाह, डिभोर्सको दर
वृद्धि, र युवाहरूमा नैतिक विचलन देखिनु यसका केही ज्वलन्त उदाहरणहरू हुन्।
६. सङ्गीत, सिनेमा, र कला क्षेत्रमा प्रभाव
नेपाली सङ्गीत, नृत्य, र चलचित्र उद्योगमा पनि पश्चिमी संस्कृतिको प्रभाव अत्यधिक देख्न सकिन्छ। नेपाली मौलिक सङ्गीत, लोकगीत, र नृत्यलाई छायामा पार्दै पश्चिमी पप संस्कृति, र्याप, हिप-हप, र आधुनिक गीतहरू बढी प्रचलित भएका छन्। यसले नेपाली मौलिक सङ्गीत र कलालाई सङ्कटमा पारेको छ। साथै, नेपाली चलचित्र उद्योग पनि बलिउड र हलिउडबाट अत्यधिक प्रभावित हुँदै गएको छ।
७. शिक्षा प्रणाली र युवा पुस्तामा प्रभाव
नेपालको शिक्षा प्रणाली पनि पश्चिमी शिक्षा प्रणालीसँग अनुकरणशील बन्दै गएको छ। विद्यार्थीहरू नेपाली साहित्य, इतिहास, र संस्कृतिभन्दा पश्चिमी विचारधारालाई बढी प्राथमिकता दिन थालेका छन्। यसले गर्दा उनीहरूमा आफ्नो संस्कृति र परम्पराप्रति अरुचि बढ्दै गएको देखिन्छ।
साथै, विदेश अध्ययन गर्ने चाहना बढेको छ, जसले गर्दा ब्रेन ड्रेनको समस्या पनि निम्तिएको छ।
८. सामाजिक सञ्जाल र प्रविधिको भूमिकामा असर
पश्चिमी प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव नेपाली समाजमा द्रुत रूपमा फैलिएको छ। फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम जस्ता प्लेटफर्महरू लोकप्रिय भइरहेका छन्। यिनले सूचना प्रवाहलाई तीव्र बनाए पनि, नेपाली युवामा अनावश्यक विदेशी संस्कृतिको मोह बढाइदिएको छ। यसले मानसिक स्वास्थ्यमा असर पार्नुका साथै समाजमा अनावश्यक विकृति फैलाइरहेको छ।
निष्कर्ष
पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावले नेपाली समाजमा सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रभाव पारेको छ। एकातिर, आधुनिक प्रविधि, विज्ञान, र शिक्षा प्रणालीमा सुधार ल्याएको छ भने, अर्कोतिर नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति, परम्परा, र मूल्यलाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ। नेपालले आफ्नो
मौलिक संस्कृतिलाई जोगाउँदै आधुनिकता अङ्गाल्ने सन्तुलन मिलाउन आवश्यक छ। यदि नेपालीहरूले आफ्नै पहिचान गुमाए भने भविष्यमा नेपालले आफ्नो ऐतिहासिक र सांस्कृतिक धरोहरलाई नै गुमाउने खतरा रहन्छ। तसर्थ, नेपाली समाजले आफ्नै मौलिकता बचाउँदै, पश्चिमी
संस्कृतिको अन्धानुकरण नगर्ने दिशामा अगाडि बढ्न जरुरी छ।
