काठमाडौँ – भारतले आज ८०औँ स्वतन्त्रता दिवस मनाइरहँदा नेपालका लागि भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तवले नेपालमा रहेका भारतीय नागरिक तथा भारतका नेपाली मित्रहरूलाई शुभकामना दिँदै नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका छन्।

स्वतन्त्रता दिवसका अवसरमा जारी सन्देशमा राजदूत श्रीवास्तवले पछिल्लो एक वर्षमा नेपालमा भएका महत्वपूर्ण राजनीतिक तथा सामाजिक घटनाक्रमको उल्लेख गर्दै भारत नेपालसँगको आफ्नो सम्बन्धलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्दै आएको बताएका छन्।

यस वर्षको निर्वाचनपछि राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको नेतृत्वमा बहुमतको सरकार गठन भएको उल्लेख गर्दै उनले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले निर्वाचनलगत्तै नेपालको नयाँ नेतृत्वलाई बधाई दिएको स्मरण गरेका छन्। प्रधानमन्त्री मोदीले नेपालका जनता र नयाँ सरकारसँग घनिष्ठ मित्र तथा छिमेकीका रूपमा साझा शान्ति, प्रगति र पारस्परिक समृद्धिलाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याउन भारत प्रतिबद्ध रहेको बताएको श्रीवास्तवले उल्लेख गरेका छन्।

उनका अनुसार यही प्रतिबद्धता सन् २०२६ जुनमा नेपालका परराष्ट्रमन्त्री तथा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापतिको भारत भ्रमणका क्रममा पनि उच्च राजनीतिक तहमा दोहोर्‍याइएको थियो।

भारतको ८०औँ स्वतन्त्रता दिवसको महत्व

भारतले हरेक वर्ष अगस्ट १५ मा स्वतन्त्रता दिवस मनाउँदै आएको छ। सन् १९४७ अगस्ट १५ मा बेलायती शासनबाट स्वतन्त्र भएको भारतले यस वर्ष ८०औँ स्वतन्त्रता दिवस मनाइरहेको हो।

भारतको स्वतन्त्रता दिवस देशको औपनिवेशिक शासनबाट मुक्तिको ऐतिहासिक क्षणको स्मरण मात्र होइन, स्वतन्त्रताका लागि संघर्ष गर्ने र बलिदान दिने लाखौँ मानिसप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने महत्वपूर्ण अवसर पनि हो।

भारतको राष्ट्रिय स्वतन्त्रता दिवसको मुख्य समारोह नयाँदिल्लीस्थित ऐतिहासिक लालकिल्लामा आयोजना हुँदै आएको छ। प्रधानमन्त्रीले राष्ट्रिय झण्डा फहराएर राष्ट्रका नाममा सम्बोधन गर्ने परम्परा छ।

यस वर्षको स्वतन्त्रता दिवस भारत स्वतन्त्र भएको ७९ वर्ष पूरा भई ८०औँ स्वतन्त्रता दिवसका रूपमा मनाइँदैछ। आठ दशकको यात्रामा भारतले अर्थतन्त्र, पूर्वाधार, प्रविधि, विज्ञान, अन्तरिक्ष, डिजिटल प्रविधि तथा विश्व राजनीतिमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरेको छ।

भारतले आगामी दशकलाई आर्थिक विकास, प्रविधि, नवप्रवर्तन र विश्वव्यापी साझेदारीलाई थप बलियो बनाउने चरणका रूपमा अघि बढाइरहेको छ। यस सन्दर्भमा छिमेकी मुलुकसँगको सम्बन्धलाई पनि भारतले आफ्नो विकास र क्षेत्रीय सहकार्यको महत्वपूर्ण आधारका रूपमा लिएको छ।

नेपाल–भारत सम्बन्धमा नयाँ आयाम

राजदूत श्रीवास्तवले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध परम्परागत क्षेत्रभन्दा बाहिर विस्तार हुँदै गएको बताएका छन्।

दुई देशबीच व्यापार, वाणिज्य, लगानी, ऊर्जा, विकास सहकार्य, शिक्षा, विपद् व्यवस्थापन र संस्कृति लामो समयदेखि सहकार्यका प्रमुख क्षेत्र रहँदै आएका छन्। पछिल्लो समय भने स्टार्टअप, कृत्रिम बौद्धिकता, सूचना प्रविधि, नवीकरणीय ऊर्जा, कृषि, स्वास्थ्य, अन्तरिक्ष र खेलकुदजस्ता नयाँ क्षेत्रमा पनि सहकार्य विस्तार भइरहेको छ।

नेपाल र भारतबीचको खुला सीमा, ऐतिहासिक सम्बन्ध, धार्मिक तथा सांस्कृतिक समानता र गहिरो जनस्तरीय सम्बन्धले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई अन्य धेरै छिमेकी सम्बन्धभन्दा विशिष्ट बनाएको छ।

राजदूतले सन् २०२६ मार्चमा नेपालमा सम्पन्न निर्वाचनका क्रममा भारतले उपलब्ध गराएको लजिस्टिक सहयोगलाई दुई देशबीचको बहुआयामिक सम्बन्धको एउटा उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

त्यसैगरी विश्वव्यापी अवरोधका बाबजुद नेपालमा इन्धन तथा अन्य अत्यावश्यक वस्तुको निर्बाध आपूर्ति कायम राख्न भारतले गरेको सहयोगलाई उनले नेपालप्रतिको भारतको निरन्तर विकास साझेदारीको उदाहरणका रूपमा उल्लेख गरेका छन्।

पूर्वाधार र डिजिटल कनेक्टिभिटीमा जोड

नेपाल–भारत सम्बन्धमा भौतिक तथा डिजिटल कनेक्टिभिटी पछिल्लो समय महत्वपूर्ण प्राथमिकता बनेको छ।

सडक, पुल तथा रेलमार्ग निर्माण र विस्तारले दुई देशबीच मानिस तथा सामानको आवागमन सहज बनाइरहेको छ। विराटनगरस्थित नेपाल भन्सार यार्डसम्म भारतीय रेलमार्फत कार्गो ढुवानी सुरु हुनु द्विपक्षीय व्यापार र पारवहनलाई थप प्रभावकारी तथा लागत कम गर्ने महत्वपूर्ण कदमका रूपमा हेरिएको छ।

डिजिटल क्षेत्रमा पनि दुई देशबीच सहकार्य विस्तार भएको छ। भारत र नेपालबीच सुरु भएको व्यक्ति–व्यक्ति डिजिटल भुक्तानी सुविधाले भारतमा काम गर्ने ठूलो संख्याका नेपाली नागरिकलाई नेपालमा रहेका परिवारलाई छिटो र सहज रूपमा रकम पठाउन सहयोग पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ।

डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले केवल विप्रेषणलाई सहज बनाउने नभई दुई देशबीचको आर्थिक सम्बन्धलाई डिजिटल माध्यमबाट थप गहिरो बनाउने सम्भावना पनि बोकेको छ।

ऊर्जा सहकार्यले नयाँ गति लिँदै

नेपाल–भारत सम्बन्धको अर्को महत्वपूर्ण आधार ऊर्जा सहकार्य बनेको छ।

नेपालको ठूलो जलविद्युत् सम्भावना र भारतको बढ्दो ऊर्जा मागले दुई देशबीच विद्युत् व्यापारका लागि ठूलो अवसर सिर्जना गरेको छ। नयाँ जलविद्युत् परियोजनाको विकास, विद्युत् व्यापार र प्रसारण लाइन निर्माण तथा विस्तारले नेपाललाई भविष्यमा भारततर्फ विद्युत् निर्यात बढाउन सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।

राजदूत श्रीवास्तवले विद्युत् व्यापार, नयाँ जलविद्युत् परियोजना तथा प्रसारण लाइनका क्षेत्रमा भइरहेको सहकार्यले दुवै देशमा दिगो ऊर्जा विकासलाई सहयोग पुर्‍याइरहेको बताएका छन्।

नेपालका लागि जलविद्युत् निर्यात आम्दानीको महत्वपूर्ण स्रोत बन्न सक्ने सम्भावना छ भने भारतका लागि नेपालबाट आउने स्वच्छ ऊर्जा आफ्नो बढ्दो ऊर्जा आवश्यकता पूरा गर्ने एउटा महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।

एआईदेखि स्टार्टअपसम्म सहकार्य

नेपाल–भारत सम्बन्ध अब परम्परागत विकास तथा पूर्वाधार सहकार्यमा मात्र सीमित छैन।

कृत्रिम बौद्धिकता, सूचना प्रविधि, स्टार्टअप र डिजिटल प्रविधिजस्ता क्षेत्रमा सहकार्यको सम्भावना तीव्र रूपमा बढिरहेको छ। युवा जनसंख्या र प्रविधि क्षेत्रमा बढ्दो रुचि भएको नेपालका लागि भारतको प्रविधि तथा नवप्रवर्तन अनुभव उपयोगी हुन सक्छ।

भारत विश्वका प्रमुख सूचना प्रविधि, डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधार तथा स्टार्टअप केन्द्रमध्ये एकका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। त्यसैले प्रविधि, सीप तथा नवप्रवर्तनमा दुई देशबीचको सहकार्यले नेपाली विद्यार्थी, युवा उद्यमी तथा प्रविधि व्यवसायलाई नयाँ अवसर सिर्जना गर्न सक्ने सम्भावना छ।

स्वास्थ्य, कृषि, अन्तरिक्ष र खेलकुदमा पनि सहकार्य विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको राजदूतले उल्लेख गरेका छन्। विशेषगरी क्रिकेट दुई देशका जनताबीचको सम्बन्धलाई थप नजिक ल्याउने नयाँ माध्यमका रूपमा विकसित भइरहेको छ।

भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणमा भारतको सहयोग

सन् २०१५ को विनाशकारी भूकम्पपछि नेपालमा भारतले गरेको पुनर्निर्माण सहयोगलाई पनि राजदूत श्रीवास्तवले आफ्नो सन्देशमा स्मरण गरेका छन्।

भारतको भूकम्प पुनर्निर्माण सहायता कार्यक्रमअन्तर्गत नेपालमा ७२ वटा स्वास्थ्य संरचना र १२ वटा सांस्कृतिक सम्पदा परियोजनामा सहयोग गरिएको उनले उल्लेख गरेका छन्।

आपत्कालीन राहतबाट सुरु भएको सहयोग पछिल्लो समय दीर्घकालीन पुनर्निर्माण तथा सामुदायिक पूर्वाधार निर्माणसम्म विस्तार भएको छ।

नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा सञ्चालन भएका यस्ता परियोजनाले भारतलाई नेपालको प्रमुख विकास साझेदारमध्ये एकका रूपमा स्थापित गर्न पनि सहयोग गरेका छन्।

नेपालमा भारतीय समुदायको भूमिका

राजदूतले नेपालमा बसोबास गर्ने भारतीय समुदायको भूमिकाको पनि प्रशंसा गरेका छन्।

नेपालस्थित भारतीय समुदायले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउन दूतावासले सञ्चालन गर्ने विभिन्न गतिविधि तथा पहलमा निरन्तर सहयोग गर्दै आएको भन्दै उनले समुदायप्रति आभार व्यक्त गरेका छन्।

व्यापार, शिक्षा, व्यावसायिक सेवा तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा सक्रिय भारतीय समुदायले नेपाल–भारत सम्बन्धको जनस्तरीय आयामलाई थप बलियो बनाउँदै आएको छ।

नयाँ चरणतर्फ नेपाल–भारत सम्बन्ध

भारतको ८०औँ स्वतन्त्रता दिवस मनाइरहँदा नेपाल–भारत सम्बन्ध पनि परम्परागत सहकार्यबाट नयाँ आर्थिक तथा प्रविधिमैत्री साझेदारीतर्फ अघि बढिरहेको देखिन्छ।

व्यापार, विकास सहयोग, शिक्षा, संस्कृति तथा पूर्वाधारजस्ता परम्परागत क्षेत्रसँगै ऊर्जा, डिजिटल भुक्तानी, कृत्रिम बौद्धिकता, सूचना प्रविधि, स्टार्टअप र नवीकरणीय ऊर्जाजस्ता नयाँ क्षेत्रले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई नयाँ आयाम दिइरहेका छन्।

नेपालका लागि भारतको ठूलो बजार, प्रविधि, पूर्वाधार र ऊर्जा क्षेत्रमा सहकार्यका अवसर महत्वपूर्ण छन्। भारतका लागि पनि नेपाल रणनीतिक, आर्थिक र जनस्तरीय दृष्टिले महत्वपूर्ण छिमेकी हो।

यही बदलिँदो परिवेशमा राजदूत श्रीवास्तवको सन्देशले दुई देशबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धलाई नयाँ पुस्ताको आवश्यकता र बदलिँदो क्षेत्रीय अर्थतन्त्रसँग जोडेर अघि बढाउने भारतको प्राथमिकतालाई संकेत गरेको छ।