झी नेवाः नेपाः देय्यागु पहिचानयागु मूल आधार खः । पृथ्वीनारायण शाह नं नेपाःयागु एकीकरण याःगु ई सिबें न्ह्यः काठमाडौं उपत्यकायात नेपाःदुने च्वनीपिं न्ह्यागु हे जाति, धर्म, धर्मावलम्वीतयत “नेवाल” अथवा “नेवार” धाइ । थुकें छु सिइके फु धाःसा नेवार, नेपालया पुरातात्त्विक पहिचान नं खः । थ्व हे तथ्ययात स्वयेबलय् नेवाःत च्वनाच्वंगु थाय्यात “नेपाल” धाःगु खः ।
राष्ट्रियतादुने उत्तर— चीन, तिब्बत व दक्षिण— भारतया इतिहासयात संयोजन यानाः थःगु मौलिक अस्तित्त्वयात पहिचान बीगु शक्ति दु । हानं छम्ह वरिष्ठ राजनीतिज्ञ व इतिहासविद् डा. डिल्लीरमणया धापू खः— नेवार आफैंमा जात होइन, एउटा राष्ट्रियता हो । नेवाःतय् जन्मंनिसें मृत्यु संस्कारतक मेपिं जातजातिया आवश्यकता मदु । इमि दुने सकलें थःगु जातय् हे दयाच्वनी । थज्याःगु संस्कृति, संस्कार, रहन-सहन, धर्म, परम्परा बचय् यायेगु निंतिं झी मनूतय्सं जन्मनिसें मृत्यु संस्कार तकया लागि नेवाःतय्सं नेपाल धर्म व नेपाल संस्कृतियात १२ गू संस्कारय् वर्गीकरण याना यंकातल ।
गथेकि— १) धौबजि नकः वनेगु २) मचाबू व्यंकेगु ३) नां छुये ४) थःछेँय् मचाबू लहिकः वनेगु ५) मचा जंक्व ६) न्हाय्पं प्वाः खंकेगु ७) आखः स्यनेगु (श्रीपञ्चमीया दिनय्) ८) बुसं खाकेगु (इही मिसा मस्तय्त) ९) कय्तापुजा (बाऱ्हाः मिसा मस्तय्त) १०) इहिपा ११) बुढा जंक्व १२) सी ज्या । थथे यानाः परापूर्वकालंनिसें थ्व परम्परायात देहनाप किचः (शरिरसँग छाँया) धाःथें छ्यलाहया च्वंगुलिं थौं २१ औं शताब्दिइ नं नेवाःतयसं संस्कार व संस्कृति यानाः समाजयात सुचारु रूपं न्ह्याका वनाच्वंगु दु छुं छुं अपवाद बाहेक । थुपिं संस्कार मध्ये बाऱ्हाः छगू नं महत्त्वपूर्ण संस्कार खः ।
मिसा मस्तय् दकलय् न्हापालाक्क थिइमत्यः जूगु इलंनिसें झिंनिन्हु (१२ दिं तक) लुखा, झ्याः तिनाः खिउँकाः छकू कोथाय् तइ । थुकीयात बाऱ्हाः तयेगु धाइ । बाऱ्हाः तयेगुया अर्थ गोप्य तयेगु खः । बाऱ्हाः तयेगु इलय् सुर्द्यःया जः तक नं प्वालं (हृवतं) स्वये मज्यू । हानं सुं हे मिजंतय्त प्वालं तकं स्वये मज्यू धयातइ । बाऱ्हाः कोथाय् मिस्त बाहेक सुं मिजंत दुहांवने मज्यू । मिजंत दुहांवनाः मखुथें जुइ धकाः काप:याम्ह बाऱ्हाःख्याः दयेकाः कोथाय् पुजा यानातइ । छुं जुयाः मिजंत दुहांवन कि बाऱ्हाः ख्याकं कोथा खिउँका बी, हानं इमिगु मिखां मखंका बी धैगु नं जनविश्वास दु ।
बाऱ्हाः ख्याः धैम्ह बाऱ्हाः च्वंम्ह मचाया रक्षक नं खः । स्वयादिसँ, बाऱ्हाः ख्याःयागु विश्वास बियाः झी पूर्खातयसं नाबालिक कन्यातय्त म्हिगःतक मां, तता, केहेँनाप द्यनाच्वंपिं धौं अलग्ग कोथाय् बाऱ्हाः पासा नाप जक नं याकःचा सुरक्षितसाथ द्यने फु धइगु शक्तियागु प्रादूर्भाव यायेत मद्दत बियातःगु खः । बाऱ्हाः च्वंम्हेसिन न्ह्यागु नसा नःसां बाऱ्हाःख्याःयात छायेमाः । थीमत्यः जुलकि मिसामस्त आः छिपिं मस्त मखुत ल्यासे जुल धयागु नं सङ्केत खः । बाऱ्हाःयागु इलय् निनी, मां, अजि अझ प्रौढ मिसातय्सं मिस्तय्गु शारिरीक विकास, यौन शिक्षा, लघु शिक्षायागु ज्ञां बी ।
न्हापा थउँकन्हय् थें यौन शिक्षाया ज्ञान स्कुलय् बीमखु । व ज्ञानया गुप्त रूप हे १२ दिंतक मिसा मस्तय्त बी । दुवाला स्वयेगु खःसा न्हापाया मनूतय्सं मिसामस्तय्त यौन क्रियाकलापपाखें होसियार जुइगु व मिसाया अस्मिताया रक्षा यायेगु सन्देश बीगु लागि हे बाऱ्हाः तयेगु चलन यानातःगु थें च्वं । प्यन्हु दु कुन्हु बाऱ्हाः च्वंम्हेसित म्वः ल्हुकाः क्वंचिकं सायेकी । क्वंचिकं सायेकाः छुस्यामुस्या नकी । बाऱ्हाः कोथाय् म्हितःवःपिं मिसा मस्तय्य नं नकी । छुस्यामुस्या, बरां, बकुलाः, चना आदि तयाः सिया: दयेकी । छुस्यामुस्या नकः वयेमाःपिनि नका वयाच्वनी ।
थ्व छुस्यामुस्या नकेगु चलन धैगु बाऱ्हाः च्वंम्ह मचायात थः परिवारजनत नापलाना: न्ह्यैपुसे च्वंक न्हि छ्वयेत यानातःगु थें च्वं । यदि थ्व चलन मयाःगु जूसा बाऱ्हाः तःम्ह मचा थः पासापिं बाहेक थः मले, निनी, काकिपिं व तापाःपिं परिवारपाखें तापाःगु महसुस यानाः मचाया मनय् अशान्तियागु विचारं ग्रस्त यायेफइ । तर थ्व चलनं यानाः वयात बाऱ्हाः च्वंबलय् ला न्ह्यैपुसे नं च्वं, हानं दक्वस्यां छुस्यामुस्या, फलफुल, मरिचरि नकेहइ, साःसाः भिभिं नयेदइ धयागु नं बालसुलभ रहर व उत्सुकता नं दयाच्वनी । अले हानं झीसं थः जक नयेगु मखु मेपिन्त नं बियाः इनाः नयेमाः धैगु नं भावना ब्वलंकी मस्तय्त ।
बाऱ्हाः तइबलय् कतांमरि, चागःचा, घंगला आदि कासायागु सामग्री नं तया बी । बाऱ्हाः कोथाय् मस्त चागःचा म्हिती, घंगला चिनाः प्याखं हुली, हानं पासापिं मिले जुयाः कतांमरि नं म्हिती । थय्क स्वयेबलय् ला १२ दिनया दुने प्रतिभा मदुपिनि नं प्रतिभा प्रादूर्भाव जुयावइ । अझ प्याखं हुलेसःपिं ला झन हे बांलाक प्याखं हुले सइ । बाऱ्हाःयागु चलन स्तरीय जक मखु, निम्न वर्गया नेवा: मिसामस्तय्गु दुनेच्वंगु प्रतिभायात बांलाकेत नं ग्वाहालि याइगु खनेदु । छाय्धाःसा बाऱ्हाः कोथाय् वनेत गरिब धनियागु खँ जुइमखु । त्वाःबाहाःया पासापिं न्ह्याम्ह नं वयेफु । भेदभाव याइमखु । हानं छगू तसकं हे महत्त्वपूर्ण कासा धयागु बाऱ्हाः कोथाय्च्वंगु खः— कानाकानापिच्चा ।
थ्व खेलय् दुम जूम्ह मनूयागु मिखा निपां कापतं चिनातइ अले वया पासापिसं वैत छखे यंकाः छिमि मांअबु धौबजि नःवन खंला, मालाहजि धकाः धयाः थःपिं मेगु थासय् सूवनी । अले लिपा व मचां पासापिनिगु पलाःसः व खासाखुसु सः दुगु थासय् वनाः ज्वनेत स्वइ । पासापिसं वयात हायेकी— जिपिं धन गन दु, अन अन दु धकाः धयाः कोथाय् दुने हे तीसकं पलाः छिनाः थुखेउखे जुइ। अले व मचां उमिगु पलाःया सःयागु आधारय् ज्वनेत स्वइ । स्वयादिसँ, थ्व कासा स्वयेबलय् ला छुं मखु थें च्वं । तर थुकिया दुने गुलि गुह्य रहस्य दु । गथेकि— सःया भरे मनूयात ज्वनेमाःगुलिं वं वया विचार शक्तियात गुलि एकत्रित यानाः बिचाः यायेमाः ।
थुकें यानाः विचार आवाज (सः) या ज्ञानयात बिनाः स्वया: हे पहिचान यायेफइ । मिखाय् चिनाः सःया भरे तरवार चलय् याइ थें च्वं मखुला ? अझ धायेगु खःसा थ्व खेलं (कासा) मिसामस्तय्त छगू आत्मरक्षाया नं ज्ञान ब्यू । गथेकि— थीमत्यः जुलकि मिसामस्तय् ला ल्यासे जुयावनी । पिहां वनेबलय् न्हृयाबलें नं पासा दइमखु, कथम कदाचित याकः बाक: बनेबलय् सुं मभिंपिं मनूत वयाच्वंगु दुसा वं लिफ: हे मस्वसें वयागु पदचापं हे सिइके फइ । अले थः सुरक्षित जुइत स्वयेफइ । न्हापा मिसापिं डाक्टरत उस्त मदुगुलिं नं बाऱ्हाः तइबलय् ला, माय्कें आदि पचय् याये थाकुगु नसा (खाना) त नकेमत्यः धयातल । स्वयादिसँ, झी पूर्खात गुलि दूरदर्शी ।
छाय्धाःसा मिसा मचा बिरामी जुलकि मिजंम्ह डाक्टर कोथाय् दुने वने मज्यू मखुला । क्वंचिकं साये धुंकलकि जाकिया छुचुं, जौया छुचुं दयेकाः व तू (तोरि) चिकं नितां ल्वाकछ्यानाः ख्वालय् ल्हातय् बुलेगु याइ । थ्व धयागु मिसामस्तय्त आः झीपिं ल्यासे जुल, उकिं थम्हं थःगु शरीरयात नं बांलाक बिचाः यानाः सुसाः कुसाः यायेमाः धयागु ज्ञान बीगु खः । छाय्धाःसां नारी धयागु सौन्दर्ययागु मूर्ति खः । उकें शरीरयात प्राकृतिक घरेलु साधनं बांलाके ज्यू धयागु ज्ञां बीगु खः । हानं क्वंचिकंयागु खितियात नं अथें उखे लाः धुखे लाः वांछ्वये मज्यू । द्यः दयेकाः वांछ्वयेगु यानातइ । थुकिं छु खनेदु धाःसा झीसं न्ह्यागु वस्तुयागु नं Reuse याः । Recycling यायेज्यू धैगु सुक्ष्म ज्ञान बियातःगु थें च्वं ।
बाऱ्हाः कोथाय् थः यःयःपिं जक मखु न्हू न्हूपि पासापिं वयाः म्हितीगुलिं मिसा मस्तय्त न्ह्याम्ह नाप नं मिलेजुयाः सहलह याना वनेगु बान्हियागु नं विकास यानाः परिपक्व जुइगुली ग्वाहालि याइ । मिसामचायात बाऱ्हाः तइबलय् थीमत्यः जुइमाः धयागु मदु । गुम्हेस्यां जोशीयाके साइत कया: किसली भागि याकाः मिसामचायात बाऱ्हाः तयेगु चलन दु । सूद्यः मिजं द्यः जूगुलिं सूर्य स्वये मज्यू धयातःगु खः । हानं छता खँ, न्हापा न्हापा बाऱ्हाःच्वंपिं मिसामस्तय्त छ बाऱ्हाः तइबलय् सु मिजं खन व हे मिजं भाःत लाइ न्हां धयाः ख्याना नं तयेगु चलन दु । उकें छेँय् ला थः परिवारयापिं जक उप्वः यानाः मिजंत दयाच्वनी उकें मस्त थः परिवार खनी धकाः झन पिने स्वयेगु ज्या हे याइमखु ।
स्वयादिसँ, उबलय् मस्तय्त ख्याच्वः बियाः संस्कृति बचे याना धयातल । बाऱ्हाः पिकाये न्ह्यः नौनी नं लुसि चाकी, तुति पालिइ अलः तयाः म्वः ल्हुका: बांलाका: पिनेहइ । झिंनिन्हु दुकुन्हु ज्वलान्हाय्कं, सिन्हःमू स्वनाः आगंद्यः दिगुद्यः पुजा यानाः बाऱ्हाः पिकाइ । बाऱ्हाः च्वंम्हेसित पितहयाः ख्वाः उला: न्हापालाक्क थःगु ख्वाः ज्वलान्हायकनय् स्वकी । अले न्ह्याम्हेसिगु ख्वाः स्वःसां जिल । म्ह्याय्मचायात सिन्हमू ज्वंकाः सुर्ययात स्वकी । अले हानं निपा ल्हाःया ह्वतं सुर्यः स्वकेगु नं याइ । थथे याकूगु नं कारण दु । झिंनिन्हु तक खिउँगु कोथाय् तयातइ अले छकलं जः दुथाय् वइबलय् व मचां तुइसे च्वंगु थासय् स्वयेफइ मखु ।
अले जःनाप ल्वाय् फयेकेत कापतं त्वपुया हइगु खः । गनं गनं ला सुर्ययात दकलय् न्हापां लखय् किचः लाकाः नं क्यनेगु याइ । थुकिया अर्थ सुर्ययात नमस्कार याकूगु खः । तर थौंकन्हय् थुकियात सुर्यनाप ब्याहाः याकूगु धया वयाच्वन । गुगु सरासर गलत खः । सुर्यःयात नमस्कार यायेधुंकल कि पूजारी बाज्यां विधि पूर्वक पुजा याइ । फुकी, थः म्ह्याय्मस्त, भिन्चामस्त, पाजुखलः व बाऱ्हाः पासापिन्त बाऱ्हाः भ्वय् नकी । भ्वय् वःपिं थः थितिपिसं बारां छुकी । अले मचायात सगं, उपहार नं हइ । मचायात थायभु नं नकेगु चलन दु ।
झिंनिन्हुतक गोप्यरूपं कोथाय् तयाः मिसामचायात यौन ज्ञान, शारिरीक ज्ञान, व्यवहारिक ज्ञान, लघुशिक्षा लिसें सौन्दर्यताया ज्ञान बिया थीथी कासायागु ज्ञान बियाः थःगु भविष्यय् वइगु न्ह्यागु परिस्थिति लिसे ब्वहलय् ब्वह ल्वाका वनेनु धाःथें यानाः यंकेगु क्षमता विकास याइगुली बाऱ्हाः संस्कार तसकं हे बांलाः थें च्वं जिगु विचारय् । उकें, थ्व २१ गूगु शताब्दीइ वयाः नं नेवाःतय्सं थ्व प्रथायात सहज रूपं छ्यलाच्वंगु दु । थ्व हे नेवाःतय् पहिचान खः ।
– रीतादेवी प्रधान (जोशी) रुमाठ क्यालिफोर्निया, सानफ्रान्सीस्को, अमेरिका ।
