काठमाडौं, २ असोज २०८३ ।

नेपालको पहिलो विज्ञान क्याम्पसका रूपमा स्थापित अमृत क्याम्पस (अस्कल) मा लामो समयदेखि प्रतीक्षामा रहेको नयाँ शैक्षिक पूर्वाधार निर्माणको प्रक्रिया औपचारिक रूपमा अघि बढेको छ। अमृत क्याम्पसको वि.सं. १९७२–७४ ब्याचको पहलमा क्याम्पस परिसरभित्र निर्माण हुने Advanced Lab Building को शुक्रबार शिलान्यास गरिएको हो। क्याम्पसमा आयोजित कार्यक्रममा क्याम्पस प्रमुख डा. होमबहादुर बानियाँ, स्ववियु सभापति रुद्रहरी पोखरेल, १९७२–७४ ब्याचका प्रतिनिधि महेन्द्र गुरुङ लगायत पूर्वविद्यार्थी, प्राध्यापक, कर्मचारी तथा विद्यार्थीहरूको सहभागिता थियो।

क्याम्पसको आधिकारिक वेबसाइटमा डा. बानियाँलाई हालका क्याम्पस प्रमुखका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। पुरानो इतिहास, नयाँ संरचनाको आवश्यकता अमृत क्याम्पसको स्थापना वि.सं. २०१३ असोज १ गते पब्लिक साइन्स कलेजका रूपमा भएको थियो। विज्ञान तथा प्रविधि शिक्षाको विकास गर्ने उद्देश्यले प्रा. अमृतप्रसाद प्रधानको पहलमा सुरु भएको यो संस्था पछि अमृत साइन्स कलेज हुँदै अमृत क्याम्पसका रूपमा विकसित भयो।

क्याम्पसको आफ्नै भवन निर्माणका लागि संस्थापक अमृतप्रसाद प्रधानले सुरुदेखि नै पहल गरेको र पाँच वर्षपछि हालको लैनचौरस्थित भवन निर्माण भएको क्याम्पसको आधिकारिक प्रकाशनमा उल्लेख छ। तर समयक्रममा क्याम्पसका भवन तथा प्रयोगशाला पूर्वाधार पुराना हुँदै गए। २०७२ सालको भूकम्पपछि पनि क्याम्पसको भौतिक पूर्वाधार सुधारको आवश्यकता पटक–पटक उठ्दै आएको थियो। कान्तिपुरको एक रिपोर्टअनुसार भूकम्पपछि क्याम्पसको उत्तरतर्फको जग्गामा चारतले ९२ कोठाको नयाँ भवन निर्माणका लागि २०७३ सालमै गुरुयोजना तयार गरिएको थियो, तर त्यसले लामो समयसम्म मूर्तरूप लिन सकेन।

२०८१ सालतिर प्रकाशित त्रिवि/क्याम्पससम्बन्धी अभिलेखमा समेत क्याम्पसका पुराना भवन र जग्गा व्यवस्थापनका विषय उल्लेख छन्। त्रिविको अभिलेखअनुसार क्याम्पसले प्रयोग गर्दै आएको जग्गाको इतिहासमा गुठीसम्बन्धी पक्षसमेत जोडिएको देखिन्छ। १९७२–७४ ब्याचको ऐतिहासिक योगदान यही पृष्ठभूमिमा अस्कलमा अध्ययन गरेका १९७२–७४ ब्याचका पूर्वविद्यार्थीहरूले आफ्नो अध्ययन गरेको संस्थाका लागि नयाँ पूर्वाधार निर्माण गर्ने उद्देश्यले पहल अघि बढाएका हुन्। उनीहरूको पहलबाट Advanced Lab Building निर्माणको अवधारणा अघि बढेको हो।

आयोजक पक्षका अनुसार यस अभियानलाई मूर्तरूप दिन १९७२–७४ ब्याचका महेन्द्र गुरुङको नेतृत्वदायी भूमिका रहेको थियो। पूर्वविद्यार्थीहरूले आफ्नो पुरानो शैक्षिक संस्थालाई केही योगदान गर्ने उद्देश्यले नयाँ प्रयोगशाला भवन निर्माणको जिम्मेवारी अघि बढाएका हुन्। यो पहल केवल एउटा भवन निर्माण गर्ने योजनामा सीमित नभई पुरानो शैक्षिक संस्थाप्रतिको पूर्वविद्यार्थीको अपनत्व र संस्थागत योगदानको उदाहरणका रूपमा पनि हेरिएको छ। स्ववियुको निरन्तर पहल नयाँ भवन निर्माणको प्रक्रिया अघि बढाउन स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियन (स्ववियु) अस्कलले पनि विगत केही वर्षदेखि निरन्तर पहल गर्दै आएको आयोजक पक्षले जनाएको छ।

स्ववियु सभापति रुद्रहरी पोखरेलले क्याम्पसको भौतिक पूर्वाधार विस्तारलाई विद्यार्थीको शैक्षिक वातावरणसँग जोडेर निरन्तर रूपमा उठाउँदै आएको बताइएको छ। करिब तीन–चार वर्षदेखि गरिएको निरन्तर पहल, क्याम्पस प्रशासनसँगको समन्वय, पूर्वविद्यार्थीसँगको सहकार्य र सरोकारवालाबीचको निरन्तर संवादपछि अहिले निर्माणको चरणमा पुग्न सफल भएको आयोजक पक्षको भनाइ छ। यसअघि पनि अस्कलको पूर्वाधार विकासको विषयमा विभिन्न तहबाट आवाज उठ्दै आएको थियो। २०१८ सालमै प्रकाशित समाचारमा क्याम्पसले बजेट अभावका कारण पूर्वाधार विकासमा समस्या भोगिरहेको उल्लेख गरिएको थियो भने पछिल्ला वर्षहरूमा पनि नयाँ भवन तथा प्रयोगशाला पूर्वाधारको आवश्यकता निरन्तर औंल्याइएको छ।

गुठीसँग जोडिएको ऐतिहासिक सम्बन्ध अमृत क्याम्पसको वर्तमान परिसरको इतिहासमा गुठीको सम्बन्धसमेत महत्वपूर्ण देखिन्छ। त्रिविको जग्गासम्बन्धी अभिलेखमा क्याम्पसको जग्गामध्ये एक कित्ता ठमेलस्थित गुठीबाट सार्वजनिक विज्ञान कलेजका तत्कालीन प्रिन्सिपल फणिन्द्रप्रसाद लोहनी र सचिव अमृतप्रसाद प्रधानले वार्षिक तिरो तिर्ने गरी लिएको उल्लेख छ। पछि उक्त जग्गामा अमृत साइन्स कलेज मोहीका रूपमा कायम भएको अभिलेखमा उल्लेख छ। त्यसैले अस्कलको विकास यात्रामा क्याम्पस प्रशासन, पूर्वविद्यार्थी, गुठीसम्बन्धी ऐतिहासिक पक्ष र विद्यार्थी समुदायबीचको सम्बन्ध पुरानो र बहुआयामिक रहेको देखिन्छ। पुरानो भवनबाट आधुनिक प्रयोगशालतर्फ आजको शिलान्यासले अस्कलको भौतिक पूर्वाधार विकासमा नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ।

क्याम्पसले विज्ञान तथा प्रविधिका विभिन्न विषयमा अध्यापन गराउँदै आएको भए पनि प्रयोगशाला तथा कक्षाकोठाका पूर्वाधार पुराना रहेको विषय विगतका समाचार तथा क्याम्पससम्बन्धी सामग्रीमा पटक–पटक उठेको छ। क्याम्पसको आधिकारिक वेबसाइटले पनि विद्यमान पूर्वाधार स्तरोन्नति तथा नयाँ भवन निर्माणलाई आफ्नो दीर्घकालीन दृष्टिकोणमा समेटेको छ। आजको Advanced Lab Building को शिलान्यास त्यसै पूर्वाधार विकास यात्राको एउटा महत्वपूर्ण सुरुवात बनेको छ। १९७२–७४ ब्याचका पूर्वविद्यार्थीहरूको योगदान, क्याम्पस प्रशासनको समन्वय र स्ववियुको निरन्तर पहलले दशकौँ पुरानो शैक्षिक संस्थामा नयाँ संरचना थपिने प्रक्रिया अघि बढाएको छ। “अस्कलको गौरवशाली इतिहासलाई आधुनिक पूर्वाधारसँग जोड्ने प्रयास” नयाँ भवन निर्माणसँगै विद्यार्थीले आधुनिक प्रयोगशाला, अनुसन्धान तथा व्यावहारिक शिक्षाका लागि थप सुविधा पाउने अपेक्षा गरिएको छ।

नेपालको विज्ञान शिक्षाको इतिहासमा विशेष स्थान बनाएको अमृत क्याम्पसका लागि यो निर्माण केवल एउटा भवन थपिनु नभई पुरानो विरासतलाई नयाँ पुस्ताको आवश्यकता र आधुनिक विज्ञान शिक्षासँग जोड्ने प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ। अमृत क्याम्पसको इतिहासमा २०१३ साल स्थापना, २०१८/१९ सालतिर आफ्नै भवनतर्फको यात्रा र अहिले २०८३ सालमा १९७२–७४ ब्याचको पहलमा Advanced Lab Building को शिलान्यास—यी तीन चरणले संस्थाको भौतिक विकास यात्राको फरक–फरक अध्याय देखाउँछन्।