काठमाडौं — नेपालस्थित UNFPA ले स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, गुगल, UNFPA को सूचना प्रविधि सेवा कार्यालय (ITSO) सँगको सहकार्यमा र काठमाडौँस्थित ब्रिटिश दूतावासको सहयोगमा आज सरकार, विकास साझेदारहरू र निजी क्षेत्रका प्रमुख सरोकारवालाहरूको उपस्थितिमा आयोजित एक कार्यक्रममा एआई-संचालित डाटा विश्लेषण प्रणालीको सुरुवात गरेको छ।
“एआईसँग डेटा अनलक गर्दै: डेटा विश्लेषण र रिपोर्टिङका लागि एआईको लाभ उठाउँदै” शीर्षकको कार्यक्रमले नेपालमा डेटा विश्लेषण र रिपोर्ट गर्ने तरिकालाई रूपान्तरण गर्न डिजाइन गरिएको अत्याधुनिक पायलट एआई प्रणाली प्रस्तुत गर्यो। यो नवीनताले प्रयोगकर्ताहरूलाई सरल प्रश्नहरू प्रयोग गरेर वास्तविक समयमा जटिल डेटासेटहरूबाट एआई-संचालित तथ्याङ्क, ग्राफ, तालिका र रिपोर्टहरू उत्पन्न गर्न अनुमति दिन्छ। पाइलट प्रणालीले यसको प्रयोग प्रदर्शन गर्न नेपाल जनसांख्यिकीय र स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ बाट डेटा प्रयोग गर्यो। प्रणालीले यसको मूलमा डोमेन-सचेत सिमान्टिक क्वेरी इन्जिनको गर्व गर्दछ – एक प्राविधिक रूपमा उन्नत सुविधा जहाँ प्रणालीले प्रयोगकर्ता क्वेरीसँग सम्बन्धित विशिष्ट क्षेत्र वा ज्ञानको क्षेत्र बुझ्दछ।
नेपालका लागि UNFPA का देशीय प्रतिनिधि वोन योङ होङले भने, “एआईमा सर्वेक्षण गर्ने र रिपोर्टहरू उत्पादन गर्ने तरिकालाई मौलिक रूपमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता छ—डेटा सङ्कलन र विश्लेषणलाई अझ समयसापेक्ष, कुशल र सटीक बनाउँछ। सरकारलाई डेटा विश्लेषण र कथा रिपोर्टहरू धेरै छिटो जारी गर्न, प्रतिक्रियाशीलता बढाउन र महत्त्वपूर्ण लागत-प्रभावकारिता ल्याउन मद्दत गर्ने यसको क्षमताको बारेमा हामी उत्साहित छौं—आजको चुनौतीपूर्ण विश्वव्यापी वित्तीय परिदृश्यमा विशेष गरी महत्त्वपूर्ण फाइदा। हामी नेपालस्थित ब्रिटिश दूतावासको नवीन र जोखिम लिने साझेदारीको लागि आभारी छौं, जसले यो प्रगतिलाई सम्भव बनाउन मद्दत गरिरहेको छ।”
नेपालका लागि बेलायती राजदूत महामहिम रोबर्ट डोमिनिक रसेल फेनले आफ्नो उद्घाटन मन्तव्यमा यस पहलको महत्त्वमा जोड दिँदै भने, “एआई-संचालित विश्लेषणहरू प्रयोग गरेर डेटालाई अझ पहुँचयोग्य, समयसापेक्ष र कार्ययोग्य बनाएर, यो परियोजनाले कसरी नवप्रवर्तनले प्रमाण-आधारित नीतिहरू मार्फत विकासलाई अझ समावेशी बनाउन सक्छ भन्ने बलियो उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ, जसले संस्था र व्यक्तिहरू बीचको खाडललाई कम गर्दछ। यस सहकार्य मार्फत, हामी प्रमाण-आधारित नीति निर्माणमा यो डिजिटल रूपान्तरणको लागि UNFPA लाई समर्थन गर्न पाउँदा गर्व गर्छौं।”
स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका सचिव डा. विकास देवकोटाले मानव संसाधन र प्राविधिक क्षमताको खाडल जस्ता डेटा विश्लेषणमा चुनौतीहरू पार गर्न एआईले कसरी मद्दत गर्न सक्छ भन्ने कुरामा प्रकाश पारे। “एआईले हाम्रा सार्वजनिक संस्थाहरूलाई वास्तविक-समय प्रमाणको आधारमा छिटो र स्मार्ट निर्णयहरू लिन नयाँ सीमाहरू खोल्छ,” उनले भने।
कार्यक्रममा एआई प्रणालीको प्रत्यक्ष प्रदर्शन र यसलाई वर्तमान सरकारी डेटा प्रणाली र प्रक्रियाहरूमा एकीकृत गर्ने दृष्टिकोण समावेश थियो। कार्यक्रममा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, सञ्चार तथा सूचना प्रविधि मन्त्रालय, राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, संयुक्त राष्ट्र संघका एजेन्सीहरू, शिक्षाविद्हरू, निजी क्षेत्र, प्राविधिक कम्पनीहरू र मिडिया आउटलेटहरूका वरिष्ठ प्रतिनिधिहरू सहित लगभग १५० जना सहभागीहरू सहभागी भएका थिए।
यस पहलले भविष्यमा थप क्षेत्रहरू र डेटासेटहरूमा एआई-संचालित उपकरणहरू एकीकृत गर्न साझेदारीलाई बढावा दिने अपेक्षा गरिएको छ, जसले गर्दा सार्वजनिक निर्णय लिने क्षमतामा सुधार आउनेछ। यो परियोजनाले विकास क्षेत्रमा एआईलाई बढी प्रभावकारिताका साथ प्रयोग गर्नेतर्फ बढ्दो विश्वव्यापी गतिलाई मूर्त रूप दिन्छ।
