काठमाडौँ – न्यूयोर्कजस्तो विश्वस्तरीय रंगमञ्चमा नेपाली नाटक मञ्चन हुनु नेपाली रंगकर्मका लागि अभूतपूर्व उपलब्धि र नेपाली कलाकारहरूका लागि गर्वको क्षण हो। यही ऐतिहासिक क्षण अप्रिल २०२६ को अन्तिम साता साकार हुँदैछ, जब प्रख्यात नेपाली साहित्यकार जगदीश घिमिरेको उपन्यास साबिति  मा आधारित नाटक साबिति :NOT Guilty  न्यूयोर्कस्थित  “द ट्याङ्क” थिएटरमा मञ्चन हुने भएको छ।

नाटकलाई न्यूयोर्कको सन्दर्भ र त्यहाँका दर्शकलाई लक्षित गरी पुनर्लेखन तथा रूपान्तरण गरिएको छ, जसले न्यूयोर्क सहरका रंगमञ्चप्रेमीहरूसँग गहिरो रूपमा सम्बन्ध स्थापित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। मूल उपन्यासले कथा एक विपन्न पुरुष पात्रमार्फत प्रस्तुत गरे पनि, यस रूपान्तरणले त्यसको मूल सारलाई ग्रहण गर्दै महिला प्रमुख पात्रमार्फत नयाँ दृष्टिकोण सिर्जना गरेको छ। यसले परम्परागत पितृसत्तात्मक संरचनाहरूले विशेषगरी दक्षिण एशियाली सन्दर्भमा महिलालाई कसरी प्रतिकूल बनाउँछन् भन्ने विषयलाई उजागर गर्छ। नाटकले महिला आवाज र सशक्तिकरणलाई अघि बढाउँदै सामाजिक रूपमा निर्माण गरिएका संस्थाहरूलाई आलोचनात्मक रूपमा प्रश्न गर्छ .

प्रख्यात नेपाली रंगकर्मी बिमल सुबेदी नेपाली-अमेरिकी समुदायका अगुवा अमित प्रताप शाहको आपन फाउन्डेशन  र द ट्याङ्क थिएटरसँग सहकार्य गर्दै नेपाली प्रतिभा र साहित्यिक योगदानलाई विश्वसामु प्रस्तुत गर्दैछन्। न्यूयोर्कस्थित नेपाली महावाणिज्य दूतावासले पनि यसलाई सांस्कृतिक कूटनीतिका रूपमा प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ।

बिमल सुबेदीका कृतिहरूले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सशक्त पहिचान स्थापित गरिसकेका छन्। उनी परम्परागत शैलीलाई नयाँ प्रयोगमार्फत पुनःपरिभाषित गर्दै नेपाली रंगमञ्चलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा जोड्ने लेखक–निर्देशकका रूपमा चिनिन्छन्। उनले २० भन्दा बढी अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपाली नाटक प्रस्तुत गर्दै उल्लेखनीय योगदान दिएका छन्। पछिल्लो समय उनले नेपाली रंगमञ्चलाई विश्वसामु नयाँ ढंगले प्रस्तुत गर्दै नेपालको पहिचानलाई सुदृढ बनाउनुका साथै सांस्कृतिक कूटनीतिमा पनि महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्।

विगत दुई वर्षदेखि अमेरिकामा सक्रिय रहेका बिमलको गत वर्ष प्रस्तुत अफ–ब्रडवे शैलीको म्युजिकल नाटक Hitler Is Coming ले व्यापक चर्चा पाएको थियो।

यसपटक उनको नयाँ नाटकले नेपाली रंगमञ्चको इतिहासमा नयाँ र गौरवपूर्ण अध्याय थपेको छ। बिमल सुबेदीको लेखन तथा निर्देशनमा तयार भएको यो नाटक न्यूयोर्कको प्रतिष्ठित थिएटर कम्पनी द ट्याङ्कले अन्य अमेरिकी नाटकहरूसँगै नियमित रूपमा मञ्चन गर्दैछ। न्यूयोर्क सहरको मुटुमा अवस्थित यो थिएटर अत्यन्त लोकप्रिय भएकाले यहाँ प्रस्तुति गर्न लामो समय कुर्नुपर्छ, र यसको तालिका करिब सात महिनासम्म अग्रिम रूपमा भरिएको हुन्छ।

द ट्याङ्क थिएटरकी निर्देशक मेगन फिनका अनुसार, बिमलका विगतका काम, अनुभव र विशिष्ट नाट्यशैलीले उनलाई यस सहकार्यतर्फ आकर्षित गरेको हो। ४६औँ ब्याट्री डान्स थिएटर फेस्टिभलमा भएको सहकार्यपछि निर्देशक जोनाथन होल्यान्डरको सहयोगमा यो अवसर सम्भव भएको हो।

अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चर्चित कलाकार तथा ब्याट्री डान्स कम्पनीका संस्थापक जोनाथन होल्यान्डर भन्छन्:
“फेस्टिभलका क्रममा बिमलसँग काम गर्दा म निकै प्रभावित भएँ। अमेरिकी दर्शकले पनि उनको सिर्जना अनुभव गर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो। आजको जटिल विश्व सन्दर्भमा यो नाटक नेपाल र अमेरिकाबीचको सांस्कृतिक कूटनीतिको नयाँ सुरुवात हो।”

न्यूयोर्कस्थित नेपाली महावाणिज्यदूत दधिराम भण्डारीका अनुसार, “जगदीश घिमिरेको कथामा आधारित नेपाली नाटकलाई मुख्यधारको थिएटरले स्थान दिनु ऐतिहासिक हो। यसले हाम्रो सम्भावनालाई विश्वमञ्चमा प्रस्तुत गर्दै नेपाल र अमेरिकाबीचको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउनेछ।”

अमेरिकामा नाटक मञ्चन गर्नु नेपाल, भारत वा दक्षिण एसियाभन्दा धेरै चुनौतीपूर्ण छ। बिमल भन्छन्, “धेरै देशहरूमा काम गर्दा पनि अमेरिकाको अनुभवले, नेपालमा सजिलै गर्न सकिने सम्भावनाहरू कति धेरै छन् भन्ने अनुभूति गराउँछ। यहाँ प्रत्येक काम गर्नु निकै कठिन छ।”

उनका सपना पनि यस यात्रासँग गहिरो रूपमा जोडिएका छन्—जर्मनीजस्तो प्रयोगशील नाट्य संस्कार भएको देशमा प्रस्तुति दिने, लन्डनको ग्लोब थिएटर सँग सहकार्य  गर्ने, र नेपाली नाटकलाई अन्तर्राष्ट्रिय भाषाहरूमा अनुवाद गरी विश्वभर फैलाउने। साथै, ब्रडवे जस्तो विश्वकै प्रतिष्ठित मञ्चमा नेपाली नाटक प्रस्तुत गर्नु उनको अर्को ठूलो लक्ष्य हो। उनी भन्छन्, “त्यो स्तरमा पुग्नका लागि हाम्रो काम पनि त्यही स्तरको वा अझ उत्कृष्ट हुनुपर्छ, नत्र हामीले कला होइन, केवल सांस्कृतिक झाँकी मात्र प्रस्तुत गर्ने जोखिम हुन्छ।”

बिमलका अनुसार, यो नाटकले नेपाली नाटकलाई मुख्यधाराका दर्शकसँग जोड्ने नयाँ ढोका खोल्नेछ। उनी भन्छन्, “न्यूयोर्कमा धेरै नेपाली विद्यार्थी छन्, तर यहाँको रंगमञ्चले अहिलेसम्म नेपाली नाटकलाई पूर्ण रूपमा अंगालेको छैन। यदि यो नाटक सफल भयो भने त्यो अवस्था परिवर्तन हुन सक्छ।” न्यूयोर्क विश्वकै लागि नाटकको केन्द्र हो। त्यसैले यो नाटकले भविष्यका सम्भावनाहरू खोल्ने वा बन्द गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ। बिमल कुनै सम्झौता नगरी उत्कृष्ट प्रस्तुति दिनुपर्ने दबाबमा छन्, किनभने उनको सिर्जनाले देशको प्रतिनिधित्व पनि गर्छ। न्यूयोर्कमा ‘नेपाली नाटक’ भन्दा ‘साउथ एसियन थिएटर’ भन्ने शब्द बढी प्रचलित भएकाले उनले यी दुवै पहिचानलाई जोड्ने प्रयास गरेका छन्।

अमित प्रताप शाह, एक प्रतिष्ठित नेपाली-अमेरिकी सामुदायिक नेतृत्वकर्ता, सांस्कृतिक अभियन्ता तथा सामाजिक उद्यमी, यस ऐतिहासिक परियोजनाका निर्माता हुनुहुन्छ।

आफ्नो वक्तव्यमा अमित प्रताप शाह भन्नुहुन्छ: “यो परियोजनामा निर्माता रूपमा जोडिनु मेरो लागि केवल अवसर होइन, एउटा जिम्मेवारी र गर्वको विषय पनि हो। यसले नेपाली साहित्य, कला र कलाकारलाई विश्व मञ्चमा स्थापित गर्ने महत्वपूर्ण कदमको प्रतिनिधित्व गर्छ। अमेरिकामा, विशेषगरी न्यूयोर्कजस्तो प्रतिष्ठित रंगमञ्चमा नेपाली कथा प्रस्तुत गर्नु भनेको हाम्रो सिर्जनालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा सम्मानका साथ प्रस्तुत गर्नु हो।

नेपाली मूलका सिर्जनात्मक कार्यमार्फत महत्वपूर्ण सामाजिक विषयहरू उठाउने यस अभियानको हिस्सा बन्न पाउनु मेरो लागि विशेष गर्वको कुरा हो। यो प्रयास नेपाली-अमेरिकी पहिचानको सशक्त अभिव्यक्ति हो-आफ्नो मौलिकता जोगाउँदै, आत्मविश्वासका साथ सिर्जनात्मक भविष्यतर्फ अघि बढ्ने। अझ महत्वपूर्ण रूपमा, यसले आगामी पुस्ताका कलाकार र सर्जकहरूका लागि नयाँ अवसर र मार्ग खोल्ने विश्वास लिएको छ। म आशा गर्छु, यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्ना जरा प्रति गर्व गर्न र कला, संस्कृति तथा विचारमार्फत विश्वमा साहसपूर्वक योगदान गर्न प्रेरित गर्नेछ।

यो केवल एउटा उपलब्धि होइन, यो हाम्रो पहिचानलाई परिभाषित गर्ने, हाम्रो एकीकरणलाई अगाडि बढाउने, र हाम्रो कथालाई विश्व मञ्चमा उचित स्थान दिलाउने निरन्तर सांस्कृतिक वकालतको अभियान हो।“

अमेरिका र विश्वभरि यसको वितरण तथा व्यवस्थापनमा शिकागोस्थित नेपाली समुदायका समाजसेवी तथा व्यवसायी अंकुर शर्मा जोडिएका छन्। अंकुर शर्माले नेपाली साहित्य र संस्कृतिप्रतिको आफ्नो रुचि, बिमलप्रतिको विश्वास तथा नेपाली पहिचानप्रतिको प्रतिबद्धताका कारण यसमा सहकार्य गरेको बताएका छन्। बिमलका अनुसार, “यस यात्रामा जोडिएका सबै व्यक्तिहरू नभएको भए यो सम्भव हुने थिएन। सबैप्रति आभारी छु, र विशेष गरी ओहायोका मानार्थ वाणिज्य महादूत डा. दामोदर पौडेलको पनि विशेष सहयोग रहेको छ। यो नेपाली नाटकका लागि ऐतिहासिक क्षण हुनेछ भन्नेमा विश्वस्त छु।”

समय र स्थानअनुसार रूपान्तरण हुने यसको प्रगतिशील शैलीका कारण प्रत्येक प्रस्तुति फरक अनुभव दिने गर्छ। पछिल्ला प्रस्तुतीहरूमा नाट्य लेखनमा सुरज सुबेदी तथा थिएटर भिलेजका धेरै कलाकारहरूको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ।

यसपटक ‘साबिति: NOT Guilty’ लाई न्यूयोर्कको सन्दर्भ र दर्शकलाई ध्यानमा राख्दै नयाँ ढंगले पुनर्लेखन गरी प्रस्तुत गरिँदैछ, जसले स्थानीय दर्शकलाई गहिरो रूपमा छुने अपेक्षा गरिएको छ। अमेरिकामा मार्च महिनालाई ‘विमेन्स हिस्ट्री मन्थ’ का रूपमा मनाइने भएकाले महिलाको आवाज उठाउने यो नाटक यस समय प्रस्तुत हुनु झन् अर्थपूर्ण बनेको कारणले आज विश्व रंगमञ्च दिवसको अवसर पारेर विश्वव्यापी प्रेस विज्ञप्ति जारी गरिएको हो।

 यसपटक  साबिति: NOT Guilty’ लाई न्यूयोर्कको सन्दर्भ र त्यहाँका दर्शकलाई लक्षित गरी पुनर्लेखन तथा रूपान्तरण गरिएको छ, जसले स्थानीय दर्शकसँग गहिरो रूपमा जोडिने उद्देश्य राखेको छ। संयुक्त राज्य अमेरिकामा मार्च महिनालाई महिला इतिहास महिना (Women’s History Month) का रूपमा मनाइने भएकाले यस समयमा महिला आवाजलाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्ने नाटकको विशेष महत्व छ।

नाटकमा भारतीय मूलकी प्रसिद्ध अमेरिकी अभिनेत्री स्वच्छता संजीवन गुहा (जसले बलिउड, अंग्रेजी सिनेमा र रंगमञ्चमा काम गरिसकेकी छिन् र एक कुशल अभिनय प्रशिक्षक पनि हुन्) मुख्य भूमिकामा छिन्। साथै, पर्फर्मेन्स आर्ट, थिएटर र फेसन डिजाइनमा सक्रिय नेपाली मूलका अमेरिकी कलाकार नवल राई पनि यसमा संलग्न छन्। त्यस्तै, दर्जनभन्दा बढी रंगमञ्चीय प्रस्तुति, टेलिभिजन कार्यक्रम तथा हलिउड चलचित्रमा काम गरिसकेका प्रसिद्ध अमेरिकी कलाकार जड मेयर्स पनि यस नाटकमा अभिनय गर्दैछन्। निर्देशनमा भारतमा लामो समयदेखि नाट्य क्षेत्रमा सक्रिय राज खत्रीले सहयोग गरिरहेका छन् भने कास्टिङ निर्देशन आयुषा क्षेत्री सञ्जेलले गरेकी छिन्।

यो नाटक द ट्याङ्क, थिएटर भिलेज नेपाल, आपन फाउन्डेशन अमेरिका तथा नेपाली महावाणिज्य दूतावास न्यूयोर्कको सहकार्यमा मञ्चन हुँदैछ। पहिलो चरण अप्रिल २६, २०२६ देखि एक हप्तासम्म हुनेछ। त्यसपछि मे महिनामा पुनः प्रदर्शन गरिनेछ र अन्य राज्यहरूमा पनि मञ्चन गर्ने योजना रहेको छ।

टिकट बुकिङको लागि: https://thetanknyc.org/calendar-1/2026/3/24/saabiti-not-guilty

यसैबीच, बिमल सुबेदीको निर्देशनमा अमेरिकामा निर्माण भएको चलचित्र ‘हिउँको गीत’ पनि यस वर्षको अन्त्यसम्म नेपाली दर्शकमाझ तथा विश्व बजारमा प्रदर्शन हुने तयारीमा रहेको छ।